atha kṣetra-kṣetrajña-yogo nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ
13.1
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate |
etad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tad-vidaḥ
13.2
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarva-kṣetreṣu bhārata |
kṣetra-kṣetrajñayor jñānaṃ yat taj jñānaṃ mataṃ mama
13.3
tat kṣetraṃ yac ca yādṛk ca yad-vikāri yataś ca yat |
sa ca yo yat-prabhāvaś ca tat samāsena me śṛṇu
13.4
ṛṣibhir bahudhā gītaṃ chandobhir vividhaiḥ pṛthak |
brahma-sūtra-padaiś caiva hetumadbhir viniścitaiḥ
13.5
mahā-bhūtāny ahaṃkāro buddhir avyaktam eva ca |
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriya-gocarāḥ
13.6
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaś cetanā dhṛtiḥ |
etat kṣetraṃ samāsena sa-vikāram udāhṛtam
13.7
amānitvam adambhitvam ahiṃsā kṣāntir ārjavam |
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyam ātma-vinigrahaḥ
13.8
indriyārtheṣu vairāgyam anahaṃkāra eva ca |
janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-duḥkha-doṣānudarśanam
13.9
asaktir anabhiṣvaṅgaḥ putra-dāra-gṛhādiṣu |
nityaṃ ca sama-cittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu
13.10
mayi cānanya-yogena bhaktir avyabhicāriṇī |
vivikta-deśa-sevitvam aratir jana-saṃsadi
13.11
adhyātma-jñāna-nityatvaṃ tattva-jñānārtha-darśanam |
etaj jñānam iti proktam ajñānaṃ yad ato 'nyathā
13.12
jñeyaṃ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvāmṛtam aśnute |
anādimat paraṃ brahma na sat tan nāsad ucyate
13.13
sarvataḥ pāṇi-pādaṃ tat sarvato 'kṣi-śiro-mukham |
sarvataḥ śrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati
13.14
sarvendriya-guṇābhāsaṃ sarvendriya-vivarjitam |
asaktaṃ sarva-bhṛc caiva nirguṇaṃ guṇa-bhoktṛ ca
13.15
bahir antaś ca bhūtānām acaraṃ caram eva ca |
sūkṣmatvāt tad avijñeyaṃ dūra-sthaṃ cāntike ca tat
13.16
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktam iva ca sthitam |
bhūta-bhartṛ ca taj jñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca
13.17
jyotiṣām api taj jyotis tamasaḥ param ucyate |
jñānaṃ jñeyaṃ jñāna-gamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam
13.18
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |
mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate
13.19
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhy anādī ubhāv api |
vikārāṃś ca guṇāṃś caiva viddhi prakṛti-saṃbhavān
13.20
kārya-karaṇa-kartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate |
puruṣaḥ sukha-duḥkhānāṃ bhoktṛtve hetur ucyate
13.21
puruṣaḥ prakṛti-stho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān |
kāraṇaṃ guṇa-saṅgo 'sya sad-asad-yoni-janmasu
13.22
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |
paramātmeti cāpy ukto dehe 'smin puruṣaḥ paraḥ
13.23
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |
sarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate
13.24
dhyānenātmani paśyanti kecid ātmānam ātmanā |
anye sāṃkhyena yogena karma-yogena cāpare
13.25
anye tv evam ajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |
te 'pi cātitaranty eva mṛtyuṃ śruti-parāyaṇāḥ
13.26
yāvat saṃjāyate kiṃcit sattvaṃ sthāvara-jaṅgamam |
kṣetra-kṣetrajña-saṃyogāt tad viddhi bharatarṣabha
13.27
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |
vinaśyatsv avinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati
13.28
samaṃ paśyan hi sarvatra samavasthitam īśvaram |
na hinasty ātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim
13.29
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
yaḥ paśyati tathātmānam akartāraṃ sa paśyati
13.30
yadā bhūta-pṛthag-bhāvam ekastham anupaśyati |
tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā
13.31
anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ |
śarīra-stho 'pi kaunteya na karoti na lipyate
13.32
yathā sarva-gataṃ saukṣmyād ākāśaṃ nopalipyate |
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate
13.34
yathā prakāśayaty ekaḥ kṛtsnaṃ lokam imaṃ raviḥ |
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata
13.35
kṣetra-kṣetrajñayor evam antaraṃ jñāna-cakṣuṣā |
bhūta-prakṛti-mokṣaṃ ca ye vidur yānti te param
iti śrīmat-paramahaṃsa-parivrājakācāryasya śrī-govinda-bhagavat-pūjya-pāda-
śiṣyasya śrīmac-chaṃkara-bhagavataḥ kṛtau śrīmad-bhagavad-gītā-bhāṣye
kṣetra-kṣetrajña-yogo nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ