atha arjuna-viṣāda-yogo nāma prathamo 'dhyāyaḥ
1.1
dharma-kṣetre kuru-kṣetre samavetā yuyutsavaḥ |
māmakāḥ pāṇḍavāś caiva kim akurvata saṃjaya
1.2
saṃjaya uvāca
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanas tadā |
ācāryam upasaṃgamya rājā vacanam abravīt
1.3
paśyaitāṃ pāṇḍu-putrāṇām ācārya mahatīṃ camūm |
vyūḍhāṃ drupada-putreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā
1.4
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjuna-samā yudhi |
yuyudhāno virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ
1.5
dhṛṣṭaketuś cekitānaḥ kāśirājaś ca vīryavān |
purujit kuntibhojaś ca śaibyaś ca nara-puṃgavaḥ
1.6
yudhāmanyuś ca vikrānta uttamaujāś ca vīryavān |
saubhadro draupadeyāś ca sarva eva mahā-rathāḥ
1.7
asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tān nibodha dvijottama |
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te
1.8
bhavān bhīṣmaś ca karṇaś ca kṛpaś ca samitiṃjayaḥ |
aśvatthāmā vikarṇaś ca saumadattir jayadrathaḥ
1.9
anye ca bahavaḥ śūrā mad-arthe tyakta-jīvitāḥ |
nānā-śastra-praharaṇāḥ sarve yuddha-viśāradāḥ
1.10
aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |
paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam
1.11
ayaneṣu ca sarveṣu yathā-bhāgam avasthitāḥ |
bhīṣmam evābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi
1.12
tasya saṃjanayan harṣaṃ kuru-vṛddhaḥ pitāmahaḥ |
siṃha-nādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān
1.13
tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānaka-gomukhāḥ |
sahasaivābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat
1.14
tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau |
mādhavaḥ pāṇḍavaś caiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ
1.15
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ |
pauṇḍraṃ dadhmau mahā-śaṅkhaṃ bhīma-karmā vṛkodaraḥ
1.16
ananta-vijayaṃ rājā kuntī-putro yudhiṣṭhiraḥ |
nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣa-maṇipuṣpakau
1.17
kāśyaś ca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahā-rathaḥ |
dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś cāparājitaḥ
1.18
drupado draupadeyāś ca sarvaśaḥ pṛthivī-pate |
saubhadraś ca mahābāhuḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak
1.19
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |
nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan
1.20
atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapi-dhvajaḥ |
pravṛtte śastra-saṃpāte dhanur udyamya pāṇḍavaḥ
1.21
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyam idam āha mahī-pate |
senayor ubhayor madhye rathaṃ sthāpaya me 'cyuta
1.22
yāvad etān nirīkṣe 'haṃ yoddhu-kāmān avasthitān |
kair mayā saha yoddhavyam asmin raṇa-samudyame
1.23
yotsyamānān avekṣe 'haṃ ya ete 'tra samāgatāḥ |
dhārtarāṣṭrasya durbuddher yuddhe priya-cikīrṣavaḥ
1.24
evam ukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata |
senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam
1.25
bhīṣma-droṇa-pramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām |
uvāca pārtha paśyaitān samavetān kurūn iti
1.26
tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝn atha pitāmahān |
ācāryān mātulān bhrātṝn putrān pautrān sakhīṃs tathā
1.27
śvaśurān suhṛdaś caiva senayor ubhayor api |
tān samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān
1.28
kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdann idam abravīt |
dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam
1.29
sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati |
vepathuś ca śarīre me romaharṣaś ca jāyate
1.30
gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tvak caiva paridahyate |
na ca śaknomy avasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ
1.31
nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava |
na ca śreyo 'nupaśyāmi hatvā svajanam āhave
1.32
na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca |
kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogair jīvitena vā
1.33
yeṣām arthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca |
ta ime 'vasthitā yuddhe prāṇāṃs tyaktvā dhanāni ca
1.34
ācāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva ca pitāmahāḥ |
mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ saṃbandhinas tathā
1.35
etān na hantum icchāmi ghnato 'pi madhusūdana |
api trailokya-rājyasya hetoḥ kiṃ nu mahī-kṛte
1.36
nihatya dhārtarāṣṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana |
pāpam evāśrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ
1.37
tasmān nārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrān sva-bāndhavān |
svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava
1.38
yady apy ete na paśyanti lobhopahata-cetasaḥ |
kula-kṣaya-kṛtaṃ doṣaṃ mitra-drohe ca pātakam
1.39
kathaṃ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum |
kula-kṣaya-kṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhir janārdana
1.40
kula-kṣaye praṇaśyanti kula-dharmāḥ sanātanāḥ |
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo 'bhibhavaty uta
1.41
adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyanti kula-striyaḥ |
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇa-saṃkaraḥ
1.42
saṃkaro narakāyaiva kula-ghnānāṃ kulasya ca |
patanti pitaro hy eṣāṃ lupta-piṇḍodaka-kriyāḥ
1.43
doṣair etaiḥ kula-ghnānāṃ varṇa-saṃkara-kārakaiḥ |
utsādyante jāti-dharmāḥ kula-dharmāś ca śāśvatāḥ
1.44
utsanna-kula-dharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana |
narake niyataṃ vāso bhavatīty anuśuśruma
1.45
aho bata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam |
yad rājya-sukha-lobhena hantuṃ svajanam udyatāḥ
1.46
yadi mām apratīkāram aśastraṃ śastra-pāṇayaḥ |
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyus tan me kṣemataraṃ bhavet
1.47
evam uktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat |
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śoka-saṃvigna-mānasaḥ
iti śaṅkarācārya-kṛte gītā-bhāṣye prathamo 'dhyāyaḥ ||1