atha caturtho 'dhyāyaḥ (śaṅkara-bhāṣyaḥ)
4.1
śrī-bhagavān uvāca
imaṃ vivasvate yogaṃ proktavān aham avyayam |
vivasvān manave prāha manur ikṣvākave 'bravīt
4.2
evaṃ paramparā-prāptam imaṃ rājarṣayo viduḥ |
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa
4.3
sa evāyaṃ mayā te 'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |
bhakto 'si me sakhā ceti rahasyaṃ hy etad uttamam
4.4
aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ |
katham etad vijānīyāṃ tvam ādau proktavān iti
4.5
bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |
tāny ahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa
4.6
ajo 'pi sann avyayātmā bhūtānām īśvaro 'pi san |
prakṛtiṃ svām adhiṣṭhāya saṃbhavāmy ātma-māyayā
4.7
yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata |
abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham
4.8
paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |
dharma-saṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge
4.9
janma karma ca me divyam evaṃ yo vetti tattvataḥ |
tyaktvā dehaṃ punar janma naiti mām eti so 'rjuna
4.10
vīta-rāga-bhaya-krodhā man-mayā mām upāśritāḥ |
bahavo jñāna-tapasā pūtā mad-bhāvam āgatāḥ
4.11
ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham |
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ
4.12
kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ |
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhir bhavati karmajā
4.13
cātur-varṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇa-karma-vibhāgaśaḥ |
tasya kartāram api māṃ viddhy akartāram avyayam
4.14
na māṃ karmāṇi limpanti na me karma-phale spṛhā |
iti māṃ yo 'bhijānāti karmabhir na sa badhyate
4.15
evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvair api mumukṣubhiḥ |
kuru karmaiva tasmāt tvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam
4.16
kiṃ karma kim akarmeti kavayo 'py atra mohitāḥ |
tat te karma pravakṣyāmi yaj jñātvā mokṣyase 'śubhāt
4.17
karmaṇo hy api boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ |
akarmaṇaś ca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ
4.18
karmaṇy akarma yaḥ paśyed akarmaṇi ca karma yaḥ |
sa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsna-karma-kṛt
4.19
yasya sarve samārambhāḥ kāma-saṃkalpa-varjitāḥ |
jñānāgni-dagdha-karmāṇaṃ tam āhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ
4.20
tyaktvā karma-phalāsaṅgaṃ nitya-tṛpto nirāśrayaḥ |
karmaṇy abhipravṛtto 'pi naiva kiṃcit karoti saḥ
4.21
nirāśīr yata-cittātmā tyakta-sarva-parigrahaḥ |
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam
4.22
yadṛcchā-lābha-santuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ |
samaḥ siddhāv asiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate
4.23
gata-saṅgasya muktasya jñānāvasthita-cetasaḥ |
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate
4.24
brahmārpaṇaṃ brahma havir brahmāgnau brahmaṇā hutam |
brahmaiva tena gantavyaṃ brahma-karma-samādhinā
4.25
daivam evāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate |
brahmāgnāv apare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati
4.26
śrotrādīnīndriyāṇy anye saṃyamāgniṣu juhvati |
śabdādīn viṣayān anya indriyāgniṣu juhvati
4.27
sarvāṇīndriya-karmāṇi prāṇa-karmāṇi cāpare |
ātma-saṃyama-yogāgnau juhvati jñāna-dīpite
4.28
dravya-yajñās tapo-yajñā yoga-yajñās tathāpare |
svādhyāya-jñāna-yajñāś ca yatayaḥ saṃśita-vratāḥ
4.29
apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe 'pānaṃ tathāpare |
prāṇāpāna-gatī ruddhvā prāṇāyāma-parāyaṇāḥ
4.30
apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati |
sarve 'py ete yajña-vido yajña-kṣapita-kalmaṣāḥ
4.31
yajña-śiṣṭāmṛta-bhujo yānti brahma sanātanam |
nāyaṃ loko 'sty ayajñasya kuto 'nyaḥ kurusattama
4.32
evaṃ bahu-vidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe |
karmajān viddhi tān sarvān evaṃ jñātvā vimokṣyase
4.33
śreyān dravya-mayād yajñāj jñāna-yajñaḥ parantapa |
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate
4.34
tad viddhi praṇipātena paripraśnena sevayā |
upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninas tattva-darśinaḥ
4.35
yaj jñātvā na punar moham evaṃ yāsyasi pāṇḍava |
yena bhūtāny aśeṣeṇa drakṣyasy ātmany atho mayi
4.36
api ced asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpa-kṛttamaḥ |
sarvaṃ jñāna-plavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi
4.37
yathaidhāṃsi samiddho 'gnir bhasmasāt kurute 'rjuna |
jñānāgniḥ sarva-karmāṇi bhasmasāt kurute tathā
4.38
na hi jñānena sadṛśaṃ pavitram iha vidyate |
tat svayaṃ yoga-saṃsiddhaḥ kālenātmani vindati
4.39
śraddhāvāṃl labhate jñānaṃ tat-paraḥ saṃyatendriyaḥ |
jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntim acireṇādhigacchati
4.40
ajñaś cāśraddadhānaś ca saṃśayātmā vinaśyati |
nāyaṃ loko 'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ
4.41
yoga-saṃnyasta-karmāṇaṃ jñāna-saṃchinna-saṃśayam |
ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya
4.42
tasmād ajñāna-saṃbhūtaṃ hṛt-sthaṃ jñānāsinātmanaḥ |
chittvainaṃ saṃśayaṃ yogam ātiṣṭhottiṣṭha bhārata
iti śrīmat-paramahaṃsa-parivrājakācāryasya śrī-govinda-bhagavat-pūjya-pāda- śiṣyasya śrīmac-chaṃkara-bhagavataḥ kṛtau śrīmad-bhagavad-gītā-bhāṣye caturtho 'dhyāyaḥ ||4